Cà phê vợt hương vị hoài niệm giữa Sài Gòn nhộn nhịp

Có những mùi hương mang lại cho những hoài niệm thời xưa.

Với nhiều người Sài Gòn xưa, đó không phải ly cà phê pha máy bốc khói nghi ngút, cũng chẳng phải chiếc phin nhỏ giọt quen thuộc. Thứ khiến họ nhớ nhất lại là một chiếc vợt bằng vải đã ngả màu theo năm tháng, một ấm đất luôn đỏ lửa và mùi cà phê thơm dịu lan ra từ đầu con hẻm mỗi buổi sáng.

Đó không đơn thuần là một cách pha cà phê, mà còn là một lát cắt của đời sống Nam Bộ đã tồn tại suốt gần một thế kỷ.

Khi Sài Gòn còn thức dậy bằng mùi cà phê trong hẻm

Nếu có dịp quay về Sài Gòn những năm đầu thế kỷ XX, rất có thể bạn sẽ bắt gặp những gánh cà phê rong len lỏi khắp các con đường.

Thời ấy, chiếc phin nhôm nhỏ giọt vẫn chưa phổ biến như ngày nay. Thay vào đó, người bán sử dụng một chiếc túi vải dài gắn vào khung kim loại - người miền Nam gọi giản dị là vợt - để ngâm và lọc cà phê.

Chính chiếc vợt ấy đã trở thành tên gọi của cả phương pháp pha.

Nhiều tài liệu cho rằng cách pha này xuất hiện từ rất sớm tại Sài Gòn, đặc biệt ở khu vực Chợ Lớn, nơi cộng đồng người Hoa sinh sống đông đúc. Theo thời gian, cà phê vợt lan rộng khắp các khu phố lao động và dần trở thành một nét văn hóa rất riêng của người Sài Gòn.

Vì sao gọi là “vợt”?

Nghe tên, nhiều người lần đầu cứ tưởng cà phê được… vớt lên.

Thật ra, “vợt” chính là chiếc túi lọc bằng vải mịn, hình dạng giống chiếc vợt nhỏ.

Cà phê bột được cho vào túi vải, ngâm trong nước gần sôi để chiết xuất hương vị. Sau đó, nước cà phê được rót sang một ấm đất hoặc ấm kim loại và giữ nóng liên tục trên bếp than hoặc bếp gas nhỏ.

Khác với cà phê phin chỉ pha từng ly, cà phê vợt được nấu thành cả ấm. Khi khách gọi, người bán chỉ việc rót ra ly, thêm đường hoặc sữa tùy khẩu vị.

Một ly cà phê không vội

Có người từng nói rằng uống cà phê vợt giống như nghe một bản vọng cổ.

Nó không đánh thức người ta bằng vị đắng gắt.

Nó đi từ từ.

Do được ngâm thay vì nhỏ giọt, cà phê có vị tròn hơn, ít gắt hơn, hậu ngọt nhẹ và hương thơm dịu. Việc giữ nóng trong ấm đất cũng làm hương vị trở nên mềm mại, khác hẳn sự sắc nét của cà phê phin hiện đại.

Có lẽ cũng vì vậy mà người xưa hiếm khi uống vội.

Một ly cà phê vợt thường đi kèm:

tờ báo buổi sáng, vài câu chuyện làm ăn, bàn cờ tướng, hay đơn giản là ngồi nhìn dòng người qua lại.

Không ai thúc ép ai phải uống nhanh.

Cà phê và nhịp sống của người Nam Bộ

Ở Nam Bộ, quán cà phê từ lâu không chỉ là nơi bán đồ uống.

Đó là nơi gặp bạn cũ.

Là nơi thương hồ ghé nghỉ sau buổi chợ.

Là chỗ mấy ông già bàn chuyện thời cuộc.

Là góc hẹn của những người làm nghề buôn bán trước khi bắt đầu một ngày mới.

Bởi vậy, nhiều quán cà phê vợt tồn tại hàng chục năm gần như chẳng cần thay đổi.

Chiếc bàn gỗ cũ.

Chiếc ghế thấp.

Ấm nước luôn sôi.

Chiếc vợt đã sẫm màu vì hàng nghìn lần pha.

Tất cả đều trở thành một phần của ký ức đô thị.

Khi cà phê phin và máy espresso lên ngôi

Khoảng giữa thế kỷ XX, chiếc phin nhôm bắt đầu phổ biến rộng rãi.

Pha từng ly trở nên tiện lợi hơn, vệ sinh hơn và phù hợp với nhịp sống ngày càng nhanh. Sau này, làn sóng cà phê máy, espresso và các chuỗi cà phê hiện đại tiếp tục thay đổi thói quen thưởng thức của người Việt.

Những quán cà phê vợt vì thế dần thưa vắng.

Nhiều nơi đóng cửa khi chủ quán lớn tuổi.

Có nơi truyền nghề cho con cháu nhưng rồi cũng không theo kịp sự thay đổi của thị trường.

Đến nay, chỉ còn một số ít quán lâu đời ở Sài Gòn vẫn giữ nguyên cách pha truyền thống, trở thành điểm đến của những người muốn tìm lại hương vị Sài Gòn cũ hoặc của du khách tò mò muốn trải nghiệm một nét văn hóa đặc sắc.

Điều còn lại không chỉ là ly cà phê

Ngày nay, nếu chỉ xét về tốc độ hay sự tiện lợi, cà phê vợt khó cạnh tranh với những phương pháp pha hiện đại.

Nhưng giá trị của nó chưa bao giờ nằm ở điều đó.

Nó lưu giữ cách người Sài Gòn từng sống.

Một nhịp sống chậm hơn.

Một buổi sáng bắt đầu bằng mùi cà phê lan trong con hẻm nhỏ.

Một cuộc trò chuyện kéo dài hơn cả ly cà phê.

Có lẽ vì thế mà nhiều người tìm đến cà phê vợt không phải để uống cho tỉnh táo, mà để tìm lại cảm giác bình yên đã dần vắng bóng giữa thành phố ngày càng hối hả.

Giữa muôn vàn phương pháp pha cà phê hiện đại, chiếc vợt bằng vải vẫn âm thầm kể câu chuyện của một Sài Gòn xưa - nơi người ta không chỉ thưởng thức cà phê, mà còn thưởng thức cả thời gian.